Aslında başlığı “İnsanlar niye savaşır ki?” diye koymayı düşünmüştüm ilkin. Birazda izlediğim filmin etkisiyle.

    Dün bir film izledim. Savaş Atı’ydı ismi. Filmin bütünü çok güzeldi ama bir karesi beni apayrı etkiledi. İki düşman cephesi arasında kalmış, -bana yaşadıklarından mütevellit isyanı, dolayısıyla intiharı seçmiş gibi gelen- bir atın, ölümüne dörtnala ilerleyişi sırasında, önüne çıkan tellerle yaralanarak yere düşmesiydi beni etkileyen. Dikkatimi çeken ise iki düşman askerinin, atı kurtarmak için, cephelerinden ayrılıp, atın başında bir araya geldikten sonra, atı kurtarıp, yaptıkları bu iyilik sonucu, el sıkışarak ayrılmalarıydı. Savaş, ölüm, kan, bir süre yaralı bir atın başında ara vermiş, iki cephe nefesini tutmuş bu olayı izliyordu. Küçük bir an için dost olmuştu iki düşman asker ve şunu diyordu biri diğerine; “Sanırım az sonra ateşe yeniden başlayacağız ama ben ıskalayacağım.” Yaralı bir at, savaşın ve öldürmenin saçmalığını göstermiş, kısa bir süre için ilkel güdüyü dizginlemişti anlaşılan. Az sonra şartların ve ortamın etkisiyle yeniden açığa çıkmak üzere…

   Çünkü aynı ilkel güdü etrafında dönüyor yaşamlar. Yaşam için savaş. Yaşam için savaşa taraftarlık. (Bakınız savaş yanlısı ülkeler ve bize bulaşmasınlar diye onları onaylayan ülkeler) Değişmiyor! Sebep, sanıyorum kendi ömrünün bu şekilde uzayacağına dair garip bir diğer güdü.

   Herman Hess, Bozkır Kurdu’nun Düş Yolculukları kitabında, tüm savaşların kaynağını, bu yaşam kaygısına öyle güzel bağlamış ki. Şöyle diyor Hess: “Biz yararımıza olan bir şeyi, hep başkalarının zararına elde etmeye alışmışızdır. Çünkü kendimize güvensizlik içinde, özellikle de başkalarının sahip olduklarına imrenilmesi gerektiğini düşünürüz hep. Kabile reisi, öldürdüğü düşmanlarının yaşam gücünün kendisine geçeceği inancındadır. Tüm savaşların, tüm rekabetlerin, tüm kuşkuların özünde yatan da bu zavallı ilkel inanışı değil midir?”

   Bu ilkel inanış, ta Habil’den ve Kabil’den beri süregeliyor. Kabil eşit şartlarda olduğu halde, Habil’in yaşam hakkına karşı bir kıskançlık içindeydi. Onun hayat ışığını, onun hayata bakışını, iyiliğini, sevgidolu oluşunu kıskanıyordu ve kendisinde olmayan bu melekelerin, onun ölümüyle kendisine geçeceği inancını taşıyordu bir bakıma. Habil’in sahip olduğu her şeye gözünü dikmişti o.

  Şu anda süregiden veya yapılması planlanan savaşların da sebep olarak bundan pek farkı yok. Bir devlet veya bir insan fark etmiyor. Birisi diğerinin yaşam kaynaklarına gözünü dikiyor. Kıskanıyor. Kendilerininkini tüketmiş ya da daha çok hırsıyla, hedef seçtiklerinin elindeki meyvelere, yemişlere, bağlara, bahçelere, verimli topraklarına ve yaşam hakkına göz dikiyor. Tıpkı Kabil gibi!

   İnsanlık, bu iki insanın yaratılış özelliklerini taşıyor desek yanılmış olmayız herhalde. Biri iyiliğin, masumiyetin timsali, diğeri kötülüğün, zulmün. İkisinin ortası yok. Hiçbir zamanda olmadı. Ya suyun o tarafındasındır ya bu tarafında. Arayı bulmaya çalışıyor gibi yapmak, hem o tarafa hem bu tarafa koşmak, riyayla özdeş. Bu hangi kavrama sığınılarak yapılırsa yapılsın, böyle. Neye taraf olduğunu net olarak ortaya koymadığın sürece, böyle…

   İnsan neye taraf olduğunu iyi bilecek. Öldürmeye mi, yaşatmaya mı? Savaşa mı barışa mı? Bunların ortası ne olabilir ki? Veya ne denilebilir –ki deniliyor- “öldürün ama az öldürün, savaş açın ama x ülkeye açın, onun kaynakları pardon teröristleri fazla, sivillere dokunmayın.” Karşılaşmıyor muyuz bu riya dolu cümlelerle? “Sivillere dokunmayın!” İnsanın midesini ayağa kaldıran bir riyadır bu. Çünkü gizli bir onay vardır savaşa dair. Toptan bitirmek için, net bir tavır konmaz da hep böyle kıvırılır nedense.   

   Bir anekdotla bitirelim yazımızı. Onurlu girişimlerin, insanı nasıl yücelttiğini ve küçücük bir hareketin, taraf olduğun doğrulara verdiği desteği anlatan yaşanmış bir öykü:

   “Henry David Thoreau 19. Yüzyılın ilk yarısında yaşamış, en önemli Amerikan düşünürlerindendi. Çok iyi bir eğitim almıştı. Hayatını hep doğru bildiği istikamette yaşadı. Günlük hayatı meşakkatli hale getiren her türlü lüzumsuz eşyadan sırt çevirip, en temel gereçlerle yetinmeyi öğrendi. “Tek işim var” benim diyordu Thoreau; “Düşünmek ve tabiat kitabından Tanrı’yı bulmak.”

   Thoreau hayatının üç yılını zengin okul arkadaşı, Ralph Waldo Emerson’un, arazisinde yaşayarak geçirdi. Thoreau, vergi ödemeye direndiği için tutuklandığında, Emerson onun bu direnişinin sebebini öğrenmek istedi. Filozofun cevabı şu oldu: “Çünkü vereceğim vergi, Meksika’ya karşı yürütülen haksız savaşın finansmanına yarayacağı gibi köleliği sürdüren bir hükümeti de destekleyecek.”

 Emerson’un, arkadaşını demir parmaklıklar arkasında ilk kez gördüğünde yönelttiği; “Sen neden oradasın?” sorusuna Thoreau’nun verdiği cevap ise çok ünlüdür:

    “Sen neden burada değilsin?”